De Hoge Raad gaat zich buigen over de vraag of het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) verkeersboetes mag verhogen door aanmaningen te sturen.

Aanleiding is een rechtszaak van een automobilist die zeven boetes kreeg met een totaalwaarde van 1.029 euro. Dat bedrag verdrievoudigde door aanmaningen naar 3.087 euro. Die verdrievoudiging is onterecht, vindt de automobilist.

De rechter gaf hem op veel punten gelijk, maar voordat er een definitieve uitspraak komt, wordt advies gevraagd van de Hoge Raad. Dat advies komt op z’n vroegst volgend jaar.

Critici vinden het onredelijk als mensen te maken krijgen met boetes die verdrievoudigen, zeker als ze al krap bij kas zitten. De aanmaningen zouden zelfs in strijd zijn met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. De Hoge Raad gaat toetsen of dat klopt.

Boetes verdriedubbelen

Met aanmaningen werkt het als volgt: iemand krijgt een boete van 430 euro voor rijden met een telefoon in de hand. Bij een eerste betalingsherinnering komt er 50 procent bij het boetebedrag: het wordt dan 645 euro in totaal. Bij een tweede aanmaning komt er nog eens 100 procent bij. Het totaalbedrag is dan 1290 euro.

Wat begint als een kleine overtreding, kan zo uitgroeien tot een gigantische kostenpost. Zeker als mensen meerdere boetes niet op tijd (kunnen) betalen. Dat is “disproportioneel, onredelijk en destructief”, zegt jurist Nicolaas Huppes van Res Publica, een stichting die zich inzet voor mensen met schulden.

Fatima – niet haar echte naam – werd jaren achtervolgd door het CJIB vanwege boetes en ophogingen:

Huppes vindt dat de aanmaningen om meerdere redenen in strijd zijn met internationale mensenrechten. Bijvoorbeeld omdat mensen er niet tegen in bezwaar kunnen. Ook zouden de aanmaningen in strijd zijn met het recht op eigendom: “De overheid mag belasting en boetes opleggen, maar niet zomaar 200 euro in rekening brengen omdat het ze niet bevalt dat je te laat betaalt.”

Volgens het CBS hebben zo’n 127.000 huishoudens in Nederland met problematische schulden vanwege een verkeersboete. Velen van hen kloppen niet of te laat aan bij schuldhulporganisaties, zeggen experts.

Schrijnende gevallen

Bahattin Türkoğlu van schuldhulpstichting De Schie komt soms schrijnende gevallen tegen: “Er zijn mensen die 17.000 euro aan CJIB-verkeersboetes hebben. En er komen hier mensen binnen met tassen vol ongeopende enveloppen.”

Betaal dan op tijd, zou je denken, of voorkom een boete. Maar volgens Türkoğlu ligt het vaak niet zo simpel. Veel mensen zijn zo arm dat ze simpelweg niet kunnen betalen. “Ze moeten echt de keuze maken: betaal ik m’n zorgpremie, kies ik gas en licht, of betaal ik de CJIB-boete?”

Het is gebruikelijk dat bij aanmaningen het te betalen bedrag wordt verhoogd, maar zo extreem als bij verkeersboetes gebeurt dat nergens. Zelfs commerciële schuldeisers mogen niet zulke percentages rekenen. “De overweging die eronder ligt is dat het de betaaldiscipline van mensen moet bevorderen”, zegt Nadja Jungmann, lector schulden en incasso aan de Hogeschool Utrecht. “Dus dat het afschrikt en dat het mensen aanzet om meteen te betalen.”

Maar boetes verdrievoudigen gaat haar veel te ver. Ze benadrukt dat het CJIB bereid is mee te denken als mensen de aanmaningen niet kunnen betalen. “Maar wat je ziet is dat er een grote groep is die niet de bureaucratische vaardigheden heeft om dan hun weg naar het CJIB te vinden. Die mensen gaan van de regen de drup in.”

Partijen als GroenLinks-PvdA en NSC wilden dat de aanmaningskosten zouden worden verlaagd, naar bijvoorbeeld 20 procent. Maar demissionair minister Van Weel van Justitie en Veiligheid vindt dat dat te veel geld kost. Van al het geld dat het CJIB int via verkeersboetes, beslaat ruim 10 procent aanmaningskosten.

Stichting Res Publica vindt het heel spannend of de Hoge Raad hem volgend jaar gelijk zal geven. Als het gebeurt, dan lijkt het voor de hand te liggen dat alle aanmaningen van de afgelopen vijf jaar moeten worden terugbetaald. “Een tweede toeslagenaffaire”, zegt jurist Huppes.

Verkeersboetes leiden vaker tot discussie in Nederland. Volgens het Openbaar Ministerie zijn ze te hoog. Zo kan illegaal parkeren op een invalidenplek een boete opleveren van 440 euro, terwijl mishandeling door de rechter vaak met 400 euro wordt afgedaan.

Hoogleraar verkeerspsychologie Dick de Waard zei vorig jaar nog tegen de NOS dat de hoogte van boetes niet tot nauwelijks invloed hebben op het gedrag van mensen in het verkeer.