“To maximize your financial return”, staat dikgedrukt in de folder van Christie’s. Het is de missie van het internationale veilinghuis uit Londen om “een partner in het verkoopproces” te zijn. Of het nu is via een “op maat gemaakte, discrete en flexibele” onderhandse verkoop aan private partijen, of een “high-profile London evening sale”.

Er staat dan ook niet zomaar iets te koop. Een serie van liefst 44 portretten van de bekende Nederlandse kunstenaar Marlene Dumas wordt begin 2024 bij Christie’s aangeboden. Geschatte waarde: 5 miljoen euro.

Dumas maakte de portretten in 1997 in opdracht van het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT). Ze hangen al jaren in het Wereldmuseum. Tot een verkoop zal het nooit komen.

De reden dat de schilderijen begin 2024 toch bij Christie’s worden aangemeld, is een acuut financieel tekort bij het KIT, zo blijkt uit onderzoek van Nieuwsuur. Het kennisinstituut kampt op dat moment met zware financiële tegenvallers vanwege de verbouwing van het eigen hotel, het naastgelegen Tropenhotel in het Amsterdamse Oosterpark.

Betrokkenen schetsen een beeld van wanbestuur en een volledig uit de hand gelopen hotelrenovatie, die het gerenommeerde kennisinstituut aan de Amsterdamse Mauritskade aan de rand van de afgrond hebben gebracht. Momenteel buigt de ondernemingsraad zich over een reorganisatie waarbij een derde van de huidige 150 werknemers ontslagen wordt.

Verder als commerciële partij

Het KIT is van oudsher een kenniscentrum over de Nederlandse koloniën, maar maakte sinds zijn ontstaan vele transformaties door. De oorzaken van de financiële malaise beginnen in 2012, als het Rijk de jaarlijkse subsidie van 24 miljoen euro stopzet. Het KIT krijgt een eenmalige subsidie van 17 miljoen euro om de slag te maken naar een commerciële organisatie die z’n eigen broek kan ophouden.

Er volgen een aantal grote wijzigingen. Het Tropenmuseum, wat inmiddels het Wereldmuseum heet, gaat op eigen benen verder. Het monumentale pand wordt deels verhuurd en het instituut gaat zelf het naastgelegen hotel uitbaten. Het kennisinstituut moet zich gaan richten op het binnenhalen van consultancywerk, tegen markttarieven.

In eerste instantie lukt dat, zegt toenmalig financieel directeur Louis van den Berghe in 2017 nog tegen Het Parool. Met de inkomsten moet echter ook het enorme monumentale pand onderhouden worden. “Het is geen vetpot”, aldus Van den Berghe.

Cashcow

Het KIT kijkt in die tijd ook hoe het meer kan verdienen aan het uitbaten van het naastgelegen hotel. Uiteindelijk wordt pas in 2021 besloten tot een uitgebreide verbouwing. Dat moet wel: de brandweer laat het gebouw omdat het niet meer aan de eisen van brandveiligheid voldoet.

Niet doorgaan met het hotel is geen optie, zo schrijft het bestuur in een plan voor de renovatie. Het geld dat het hotel moet opleveren “is essentieel voor een gezonde bedrijfsvoering”. Een betrokkene zegt: “Het hotel werd gezien als een cashcow voor het kennisinstituut.”

In 2021 presenteert architect Wiel Arets zijn ontwerp voor het Tropenhotel. De oude betonnen toren wordt gerenoveerd in opdracht van de eigenaar, het KIT, en moet de “parel van het Oosterpark” worden, aldus Arets. In de plannen wordt gerept over het duurzaamste hotel van Amsterdam.

De verbouwing wordt begroot op 25 miljoen euro. Het KIT heeft zelf nog 20 miljoen euro in kas. 10 miljoen van het eigen geld gaat in het hotel, de rest komt uit een hypotheek.

‘Niemand had op tegenslagen gerekend’

Enkele betrokkenen zeggen al in een vroegtijdig stadium gewaarschuwd te hebben voor een strop, omdat er te weinig kennis zou zijn om zelf het hotel te bestieren. “Het instituut zou hotelier, restauranthouder, huisbaas en café-uitbater worden. We zijn een kennisinstituut.”

Toch worden de plannen doorgezet voor een milieubewust 4-sterrenhotel. “De hotelbusiness in Amsterdam was immers booming, niemand had op tegenslagen gerekend.”

Die tegenslagen komen er wel. Eind 2023 is de rekening al opgelopen tot meer dan 40 miljoen euro, schrijft het KIT in zijn jaarverslag. Stijgende materiaalkosten en de coronacrisis noemen betrokkenen als redenen, maar ook de groene ambities hebben een prijskaartje.

Sindsdien rapporteren de jaarverslagen geen totaalbedrag meer, maar de rekening blijft maar verder oplopen. In 2024 gaat er nog eens ruim 15 miljoen euro naar de renovatie. In 2025 scheldt het KIT voor 3,5 miljoen euro aan vorderingen op het hotel kwijt, en vervolgens verstrekt het instituut nog een renteloze lening van 15 miljoen. Die lening hoeft het hotel pas in 2045 terug te betalen.

Tafelzilver

Het geld dat in het hotel verdwijnt, leidt tot steeds nijpender tekorten bij het kennisinstituut. In mei 2024 is er een tekort van 12 miljoen euro bij het KIT, zo staat in interne documenten in bezit van Nieuwsuur. “Al het tafelzilver moest worden verkocht om de verbouwing van het hotel door te laten gaan”, zegt een betrokkene.

Onder dat ’tafelzilver’ bevindt zich de serie van 44 portretten van de bekende Nederlandse kunstenaar Marlene Dumas. De schilderijen zijn in 1997 door Dumas gemaakt in opdracht van het KIT, en worden tegenwoordig tentoongesteld in het Wereldmuseum, dat huist in hetzelfde pand.

Begin 2024 besluit het bestuur de schilderijen te verkopen. En zo komen de portretten terecht in de folder van het internationale veilinghuis Christie’s, dat de verkoop moet begeleiden. Nieuwsuur had inzage in de folder die Christie’s liet maken. Het veilinghuis schetst een geschatte opbrengst van 5 miljoen euro.

Marieke Van Bommel, directeur van het Wereldmuseum, adviseert tegen de verkoop van het werk, bevestigt zij aan Nieuwsuur. En dat niet alleen: zij brengt ook het ministerie van OCW op de hoogte van haar advies. “Ik voelde dat als mijn plicht, als museumdirecteur.”

Het leidt tot een situatie die maar heel zelden voorkomt: het ministerie laat de portretten van Dumas bestempelen tot beschermd cultureel erfgoed. Dat betekent dat zij niet zomaar verkocht mogen worden in het buitenland. Het KIT probeert nog via een advocatenkantoor dat besluit van tafel te krijgen, maar dat mislukt.

‘Dit is niet de juiste oplossing’

Dumas zelf wordt op de hoogte gebracht door het ministerie. In een mailwisseling met de toenmalige directeur van het KIT, Henri van Eeghen, uit zij haar ongenoegen.

“Ik begrijp dat vanwege financiële problemen bij het KIT het verkopen ervan is gezien als de beste en meest voor de hand liggende oplossing, maar ik kan er niet mee sympathiseren”, schrijft Dumas. “Dat het KIT meer steun zou moeten krijgen van de overheid, daarover kan niemand het oneens zijn, maar dit is helaas niet de juiste oplossing.”

Nu de kunstverkoop niet doorgaat, zoekt het KIT noodgedwongen een andere oplossing. Een voormalig trainingspand voor medewerkers wordt voor miljoenen verkocht. Maar ook dat geld raakt al snel op.

Hoewel het hotel sinds augustus vorig jaar weer geopend is, is van een goede inkomstenbron voor het KIT geen sprake. Kort voor de opening werd besloten de exploitatie uit te besteden aan Conscious Hotels. Dit omdat het KIT voor de exploitatie “niet de expertise in huis had”, zo schrijft Het Parool in juni vorig jaar.

Daardoor zijn voor het KIT de verwachte inkomsten een stuk lager dan eerder begroot. Het leidt tot een afwaardering van nog eens 2,7 miljoen euro, zo staat in het laatst verschenen jaarverslag, uit 2024.

Onderhoud blijft uit

Huurders en werknemers van het KIT zien de financiële situatie terug in de staat van het pand. “Onderhoud wordt amper gepleegd”, verzucht een huurder. Een andere huurder wil er niet te veel op ingaan, maar bevestigt dat “groot en klein onderhoud al tijden uitblijft”.

In de tussentijd vertrekt de ene na de andere directeur bij het KIT. Enkele van hen bevestigen de hoogoplopende discussies over de renovatie van het hotel tussen het bestuur en de raad van commissarissen. De ledenraad, met gerenommeerde partijen als Shell, ABN Amro, de gemeente Amsterdam en de Nederlandse Spoorwegen, grijpt niet in.

Op 1 februari treedt een nieuwe directeur aan, Michel Farkas. Hij zegt geen andere keuze te hebben dan ingrijpen in het personeelsbestand en het reorganiseren van de organisatie. “We worden geconfronteerd met een verminderd aanbod van projectaanvragen en sommige voormalige markten zijn sterk gekrompen door de geopolitieke situatie. Ook andere met KIT vergelijkbare organisaties ervaren deze substantiële veranderingen.”

De Ondernemingsraad buigt zich momenteel over een reorganisatieplan waarbij een derde van de 150 medewerkers ontslagen zou worden. De verliezen zijn aanzienlijk. De afgelopen drie jaar samen zo’n 8 miljoen euro; zonder ingrijpen komt daar komend jaar nog eens 4,4 miljoen euro bij.

Verdere verkoop van bezittingen, wat in het jaarverslag van 2024 nog werd genoemd als mogelijk redmiddel, is niet aan de orde. “KIT heeft vrijwel geen activa meer die kunnen worden verkocht”, staat in het reorganisatieplan in handen van Nieuwsuur.

Ook een nieuwe hypotheek op het hotel en het pand aan de Mauritskade is geen alternatief. “KIT kan de daarmee verband houdende rente en aflossing niet voldoen.” Bovendien zou ook een nieuwe bank eisen dat de aanhoudende verliezen worden gestopt, zo staat in het plan.

Verantwoording

Nieuwsuur sprak voor dit verhaal met meer dan 15 betrokkenen en (oud-)medewerkers van het KIT. Daarnaast hadden we inzage in documenten, mails en plannen.