Staatssecretaris van Infrastructuur & Waterstaat Thierry Aartsen (VVD) voerde vorige maand een tijdelijk verbod op staalslakken in om “de veiligheid van mens en milieu” beter te borgen. Het gaat om een beperkt verbod, met een aantal uitzonderingen. Uit onderzoek van Nieuwsuur blijkt echter dat de staatssecretaris aanvankelijk aanstuurde op een totaalverbod, maar hier op het laatste moment op terugkwam. Daarin speelden de economische belangen van Tata Steel een rol.

Ambtenaren van het ministerie van Infrastructuur & Waterstaat spreken in onderliggende beleidsnota’s over een verbod met “beperkte reikwijdte”, waardoor “de negatieve effecten voor bedrijven” minder groot zijn dan bij een totaalverbod. De Tweede Kamer drong dit voorjaar juist aan op een totaalverbod voor staalslakken, om zo vanuit het zogenoemde voorzorgsprincipe geen risico’s te nemen op schade aan gezondheid van mensen of het milieu. “De aanbieders van het materiaal verliezen hiermee niet hun volledige afzetmarkt”, schrijven de ambtenaren aan staatssecretaris Aartsen, die uiteindelijk het gedeeltelijk verbod omschrijft als “een juiste balans”.

26.000 vrachtwagens staalslakken

Staalslakken worden in Nederland gemaakt door Tata Steel. Het is grijs steenachtig spul dat overblijft na de productie van staal. Tata Steel kan er niets mee, maar produceert wel zo’n 650.000 ton staalslakken per jaar. Dat komt neer op zo’n 26.000 vrachtwagens. Als staalslakken in aanraking komen met water kan er zware milieuverontreiniging ontstaan.

De Tweede Kamer drong al langere tijd aan op een verbod tegen het gebruik van staalslakken om het milieu te beschermen, maar het ministerie hield dit steeds af. Pas na druk van de Tweede Kamer, die met een aangenomen motie opriep om te handelen vanuit het voorzorgsprincipe, kondigde het ministerie vorige maand een tijdelijk beperkt verbod af.

De regeling geldt voor een jaar en kan maximaal met een half jaar worden verlengd. In de tussentijd wordt er gewerkt aan structurele maatregelen, aldus het ministerie.

Uit interne stukken blijkt dat de staatssecretaris een maand voor invoering nog aanstuurde op een veel strengere maatregel: “Ik vind dat we een totaalverbod even goed moeten afwegen vanuit gezondheidsperspectief”, schreef Aartsen aan zijn ambtenaren. Ook noemde hij staalslakken “in potentie gevaarlijk spul” en wees hij op “een perverse prikkel omdat het spotgoedkoop is”.

Juist meer regeldruk en hogere kosten

Het idee voor een totaalverbod werd zo serieus overwogen dat het ministerie het voorlegde aan het Adviescollege Toetsing Regeldruk (ATR), wat verplicht is bij nieuwe maatregelen. Het ATR vroeg het ministerie beter te onderbouwen hoe dit verbod zou aansluiten bij bestaande of geplande regels.

Die onderbouwing kwam er niet. In plaats daarvan koos het ministerie voor een ander voorstel: een beperkt verbod. Daardoor zijn toepassingen van staalslakken in laagdiktes tot een halve meter toegestaan, maar daarvoor geldt wel een vergunningsplicht. Deze maatregel is niet opnieuw aan het ATR voorgelegd, terwijl dat verplicht is. Het college bracht daarom vandaag een ongevraagd aanvullend advies uit voor het ministerie over de kwestie. Daarin stelt het dat de vergunningsplicht voor staalslakken gebrekkig onderbouwd is, en tot extra regeldruk en hogere kosten leidt.

Geen wetenschappelijke basis

Waarom Aartsen uiteindelijk afzag van een totaalverbod staat niet expliciet in zijn Kamerbrief. Volgens het ministerie “ontbreekt op dit moment de wetenschappelijke onderbouwing voor een volledig verbod”. Aartsen noemt het ingevoerde beperkte verbod wel “een feitelijk en wetenschappelijk onderbouwde regeling”.

Op verzoek van Nieuwsuur stuurde het ministerie tien rapporten die zouden aantonen dat staalslakken in lagen minder dan een halve meter veilig zijn. Experts zien daarin echter geen bewijs. “In het materiaal is geen wetenschappelijke onderbouwing aangetoond voor die laagdiktes. Dat kan ik niet afleiden uit het opgestuurde materiaal”, zegt hoogleraar milieukwaliteit en gezondheid Annemarie van Wezel (Universiteit Utrecht).

Nieuwsuur sprak ook met de onderzoekers achter twee wetenschappelijke studies die het ministerie stuurde. “Mijn onderzoek uit 2007 laat juist zien dat toepassingen van minder dan een halve meter ook schadelijk kunnen zijn voor het milieu”, zegt milieuchemicus Hans van der Sloot, door collega’s gezien als dé expert in staalslakken en hun milieueffecten. “Het huidige beperkte verbod kan leiden tot onacceptabele milieuverontreiniging.”

‘Grote nadelige gevolgen’

Uit de interne stukken blijkt dat er meer meespeelde. Een totaalverbod zou “(grote) nadelige gevolgen” hebben voor Tata Steel en leverancier Pelt & Hooykaas. De productie van staalslakken is onlosmakelijk verbonden aan staalproductie en kan niet worden stopgezet. Het ministerie hield er bovendien rekening mee dat Tata Steel een verbod zou aanvechten bij de rechter of schadevergoeding zou eisen. Over andere nadelige gevolgen voor Tata Steel en Pelt & Hooykaas is het ministerie geheimzinnig: die passage is weggelakt met een beroep op “het belang van de staat”.

De Tweede Kamer vergadert in september opnieuw over de kwestie.

Wederhoor

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat erkent in antwoord op vragen dat in eerste instantie tot een totaalverbod werd besloten. De opmerkingen die daarop kwamen van het Adviescollege Toetsing Regeldruk (ATR) zou mede de aanleiding zijn geweest om te kiezen voor een beperkt verbod, in combinatie met een vergunningplicht. Het adviescollege heeft dit echter niet geadviseerd. De volledige reactie van het ministerie lees je hier.

Lees hier de reactie van Tata Steel op onze vragen.

Lees hier de volledige reactie van milieuchemicus Hans van der Sloot.