Een verbod op het delen van slachtofferbeelden is een begrijpelijke reactie op het drama in Capelle aan den IJssel, zeggen deskundigen. Maar ze temperen de verwachtingen: strafrecht inzetten maakt geen einde aan het probleem. Voorlichting geven is volgens de deskundigen effectiever.

GroenLinks-PvdA en CDA lijken een meerderheid in de Tweede Kamer te krijgen voor hun plan om het publiceren en verspreiden van beelden van hulpbehoevende of overleden mensen strafbaar te stellen. Daders zouden maximaal een jaar cel of een boete van 9000 euro kunnen krijgen.

Aanleiding is de zelfgekozen dood van twee kinderen in Capelle. Omstanders filmden hen en die beelden zijn online verspreid, tot ontsteltenis van de lokale politie.

Bart Schermer, hoogleraar Privacy en Cybercrime aan de Universiteit Leiden, snapt dat de politiek daar iets aan wil doen. Maar hij vraagt zich af of een wet als deze werkt. “We moeten de effectiviteit van strafrecht niet overschatten.”

Zo heeft Schermer twijfels bij de handhaving: als een video viraal gaat is het lastig voor de politie om iedereen op te sporen die de beelden heeft gedeeld. Ook vraagt hij zich af of de inzet van het strafrecht niet “te heftig” is.

Dopaminekick

In een eerdere versie van het wetsvoorstel zou alleen degene die als eerste de beelden publiceert strafbaar zijn. Maar nu willen GroenLinks-PvdA en CDA ook mensen straffen die de beelden delen. “Ik heb het idee dat kinderen dat doen in een opwelling, omdat ze het stoer of interessant vinden”, zegt Schermer. “Als de consequentie dan is dat ze met het strafrecht te maken krijgen, weet ik niet of ik dat in verhouding vind.”

Choquerende content plaatsen en delen leidt tot extra volgers en dus een dopaminekick, legt mediapedagoog Jacqueline Kleijer uit. Ze noemt het “absoluut een zorgelijke ontwikkeling” dat het gebeurt, maar tegelijkertijd hoopt ze dat buitenstaanders niet te snel oordelen.

Tijden veranderen, zegt Kleijer. “Communicatie is echt heel anders dan tien jaar geleden. De telefoon zit zeker bij veel jongeren bijna aan hun hand vast. Ik denk dat veel volwassenen dat nog niet ten volle beseffen.”

Waarom doen kinderen dit?

Mensen die een schokkende gebeurtenis zien – ook volwassenen – hebben volgens Kleijer behoefte daarover te praten. “Zo van: wow, heb je dat gezien?” Dat was decennia geleden ook zo, maar toen bestonden smartphones niet. Nu zijn jongeren ermee vergroeid en is dat volgens de mediapedagoog het platform om verhalen en gevoelens te delen. “De impact daarvan is echter wel anders, omdat beelden nu viraal kunnen gaan.”

Beide deskundigen roepen ouders op dit soort onderwerpen zonder een verwijtende toon te bespreken met hun kinderen. Kleijer: “Neem daar de tijd voor. Luister naar hun antwoorden. Vul niet te snel iets in.”

Ook pleiten beide experts voor een breed maatschappelijk debat over de vraag hoe we moeten omgaan met sociale media en de gevaren die de platforms met zich meebrengen. Hoogleraar Schermer: “Ik heb het idee dat nu het strafrecht te vaak wordt ingezet om maatschappelijke problemen op te lossen.”

CDA-Kamerlid Jeltje Straatman, initiatiefnemer van de wet, zei eerder dat zo’n maatschappelijk debat is geprobeerd maar zonder voldoende resultaat. “De aantrekkingskracht om online likes te krijgen, is gewoon te groot.” Daarom wil ze een “norm stellen” met “strafbare gevolgen”.

In Duitsland is het strafbaar om hulpbehoevenden zonder hun toestemming te fotograferen of filmen. Die wet werd enkele jaren terug ingevoerd, met name om ramptoeristen te weren bij verkeersongelukken. In Nederland is fotograferen en filmen alleen verboden als hulpverleners daardoor moeilijker hun werk kunnen doen.

Verantwoordelijkheid van Instagram, Facebook en X

Socialmediaplatforms hebben geen plicht beelden proactief te verwijderen, tenzij sprake is van kinderporno of terroristische content. Wel kan het dat ze iets moeten weghalen op last van de officier van justitie of een slachtoffer dat zich beroept op zijn AVG-rechten (Algemene Verordening Gegevensbescherming).

Privacy-hoogleraar Schermer zou het geen gekke gedachte vinden om socialmediaplatforms meer verantwoordelijkheid te geven als het gaat om het tegenhouden van schokkende content. Maar hij denkt niet dat het gaat gebeuren. “Al sinds het begin van deze eeuw is daar discussie over, maar tot nu toe altijd zonder resultaat. Ik denk niet dat dat verandert.”

Hulp nodig?

Denk je aan zelfdoding of maak je je zorgen om iemand? Praten over zelfdoding helpt en kan anoniem via de chat op www.113.nl of telefonisch op 113 of 0800-0113.